संदिप पराजुली । नेपालमा राजतन्त्र पुनर्स्थापनाको बहस बेला-बेलामा उठ्ने गर्छ, विशेष गरी दक्षिणपन्थी धारणा राख्ने समूहहरू तथा हिन्दू राष्ट्र समर्थक वृत्तहरूबाट। पछिल्लो समय, पूर्वराजा ज्ञानेन्द्रको उत्तर प्रदेशका मुख्यमन्त्री योगी आदित्यनाथसँग देखिएको निकटताले पनि नेपालमा राजतन्त्र फर्किन सक्ने अड्कलहरू जन्माएको छ। उत्तर प्रदेशमा आयोजित धार्मिक तथा सांस्कृतिक कार्यक्रमहरूमा पूर्वराजाको उपस्थिति र भारतीय हिन्दूवादी नेताहरूसँगको सम्बन्धले नेपालमा हिन्दू राष्ट्र पुनर्स्थापनाको सम्भावना झन् बलियो बनेको आकलन गरिन्छ।

तर, भारतको विदेश नीति विश्लेषण गर्दा, नयाँ दिल्लीले आफ्नो रणनीतिक प्राथमिकताहरूलाई ध्यानमा राख्दै नेपालमा राजतन्त्र फर्काउने सम्भावना न्यून देखिन्छ। भारतको प्राथमिकता नेपालमा स्थायित्व कायम राख्नु, चीनको प्रभाव सन्तुलनमा राख्नु, र नेपालको लोकतान्त्रिक संस्थाहरूलाई बलियो बनाउनु रहेको छ

भारतको विदेश नीति र नेपाल

भारत र नेपालको सम्बन्ध ऐतिहासिक रूपमा जटिल रहेको छ। साझा संस्कृति, व्यापारिक सम्बन्ध, खुला सिमाना तथा रणनीतिक महत्त्वका कारण भारतले नेपाललाई सधैं आफ्ना प्राथमिकताहरूअनुसार हेर्ने गरेको छ। नेपालमा राजनीतिक परिवर्तनहरूमा भारतको भूमिकाबारे व्यापक चर्चा हुने गरेको पाइन्छ।

विशेष गरी, २००६ को जनआन्दोलन र त्यसपछि राजतन्त्रको समाप्तिमा भारतको अप्रत्यक्ष भूमिका थियो। राजा ज्ञानेन्द्रले २००५ मा प्रत्यक्ष शासन लिने निर्णय गरेपछि, भारतले खुलेरै नेपालमा लोकतन्त्रको पक्ष लिएको थियो। भारतले तत्कालीन सात दल र माओवादी विद्रोहीबीच सम्झौता गराउन सहयोग गर्‍यो, जसका कारण २००८ मा नेपाल गणतन्त्र घोषित भयो।

भारतको मुख्य रणनीतिक स्वार्थ नेपालमा लोकतान्त्रिक शासन प्रणालीलाई सुदृढ गर्नुमा केन्द्रित छ। किनभने, लोकतान्त्रिक सरकारले पारदर्शी नीति अपनाउने भएकाले भारतका लागि भविष्य पूर्वानुमान गर्न सजिलो हुन्छ। बरु, राजतन्त्र पुनर्स्थापनाले राजनीतिक अस्थिरता निम्त्याउन सक्छ, जसले भारतको स्वार्थलाई घाटा पुर्‍याउने सम्भावना छ।

⸻

राजतन्त्र पुनर्स्थापना: भारतको लागि व्यावहारिक सम्भावना!?

नेपालमा राजतन्त्र पुनर्स्थापना गर्ने विषय समय-समयमा उठ्ने गर्छ। तर, भारतले यसलाई समर्थन गर्ने सम्भावना अत्यन्तै न्यून छ। यसको मुख्य कारण निम्न छन्:

१. इतिहासले देखाएको नियन्त्रणको कठिनाई

नेपालका शाह वंशीय राजाहरू भारतको पूर्ण प्रभावमा रहँदैनथे।
• पृथ्वीनारायण शाहले “दक्षिणतर्फको ढोका बन्द गर” भन्ने नीति लिँदै भारतबाट टाढा रहन खोजेका थिए।
• राजा महेन्द्रले चीनसँग सम्बन्ध सुधार गर्दै भारतको एकल प्रभाव घटाउन खोजेका थिए।
• ज्ञानेन्द्रले भारतको परामर्शविपरीत प्रत्यक्ष शासन लिए, जसका कारण भारतले उनीविरुद्ध लोकतान्त्रिक शक्तिहरूको साथ दियो।

यदि राजतन्त्र पुनर्स्थापित भएमा, भविष्यमा नेपाल फेरि भारतको नियन्त्रण बाहिर जान सक्ने जोखिम भारतलाई थाहा छ।

२. भारतको लोकतान्त्रिक छविमा असर

भारत आफूलाई विश्वको सबैभन्दा ठूलो लोकतन्त्रका रूपमा प्रस्तुत गर्छ। यदि उसले नेपालमा लोकतान्त्रिक प्रक्रियालाई बेवास्ता गर्दै राजतन्त्रलाई समर्थन गर्‍यो भने, त्यसले अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा भारतको छविमा नकारात्मक असर पार्न सक्छ।

३. नेपालभित्रको असहमति

नेपालका प्रमुख राजनीतिक दलहरू—नेपाली कांग्रेस, नेकपा एमाले, र माओवादी केन्द्र—राजतन्त्रको पुनर्स्थापनाको विपक्षमा छन्। यी दलहरूसँग सहकार्य गर्नु भारतका लागि सजिलो छ, किनभने तिनीहरू भारतसँग रणनीतिक र कूटनीतिक रूपमा नजिक रहन्छन्।

⸻

हिन्दू गणराज्य: सम्भाव्य तरिकाः राजतन्त्र बिना

भारतले नेपाललाई हिन्दू राष्ट्रतर्फ धकेल्ने सम्भावना धेरै विश्लेषकहरूले गरेका छन्।

विशेष गरी, अयोध्यामा राम मन्दिर निर्माणपछि, भारतीय हिन्दू राष्ट्रवादी शक्तिहरू थप सशक्त बनेका छन्। भारतीय जनता पार्टी (BJP) र राष्ट्रिय स्वयंसेवक संघ (RSS) जस्ता संगठनहरूले नेपालमा हिन्दू राष्ट्रको विचारलाई प्रवर्द्धन गर्न सक्ने अनुमान गरिएको छ।

तर, हिन्दू राष्ट्रको सम्भावना हुँदा पनि राजतन्त्रको सम्भावना कम किन छ• नेपाल हिन्दू राष्ट्र हुनका लागि राजतन्त्र अनिवार्य छैन।
• संविधान संसोधन गरेर नेपाललाई “हिन्दू गणराज्य” घोषणा गर्न सकिन्छ, जसमा लोकतान्त्रिक प्रणाली यथावत् रहन्छ।

नेपाल हिन्दू राष्ट्र भएमा भारतका लागि के फाइदा हुन्छ?

✅ सांस्कृतिक प्रभाव बलियो पार्न सक्छ। नेपालमा हिन्दू राष्ट्रवाद प्रवर्द्धन गर्नु भारतको दक्षिणपन्थी शक्तिहरूका लागि फाइदाजनक हुन्छ।
✅ चीनको प्रभाव कम गर्न सक्छ। नेपालमा हिन्दू राष्ट्रको प्रभाव बढेमा, चीनसँगको सम्बन्धमा पुनः सन्तुलन कायम हुनसक्छ।
✅ भारतीय राजनीतिक दलहरूको प्रभाव विस्तार गर्न मद्दत गर्छ। BJP र RSS जस्ता शक्तिहरू नेपालका धार्मिक समूहहरूसँग सहकार्य गरेर आफ्नो प्रभाव बढाउन सक्छन्।

⸻

राजा ज्ञानेन्द्र: एक प्रतीक मात्र?

पूर्वराजा ज्ञानेन्द्रले बेला-बेलामा हिन्दू राष्ट्रको पक्षमा अभिव्यक्ति दिने गरेका छन्। तर, उनी राजतन्त्र पुनर्स्थापित गर्ने राजनीतिक शक्ति राख्दैनन्।
• २००५ मा उनको प्रत्यक्ष शासन असफल भयो, जसका कारण नेपाली जनतामाझ उनको लोकप्रियता गुम्यो।
• प्रमुख राजनीतिक दलहरूले उनलाई समर्थन गर्दैनन्।
• भारतले उनलाई उपयोगी प्रतीकका रूपमा हेर्न सक्छ, तर सत्तामा फर्काउने सम्भावना छैन।

यदि भारतले नेपाललाई हिन्दू राष्ट्र बनाउने रणनीति लिन्छ भने, राजा ज्ञानेन्द्र होइन, बरु नेपाली राजनीतिक दलहरूकै प्रयोग गर्ने सम्भावना बढी छ।

⸻

निष्कर्ष

नेपालमा राजतन्त्र पुनर्स्थापनाको सम्भावना निकै न्यून छ। इतिहासले देखाएको छ कि नेपालका राजाहरू भारतको पूर्ण नियन्त्रणमा रहन कठिन छन्, जसले भारतलाई दीर्घकालीन रणनीतिमा असहज पार्न सक्छ। बरु, भारतका लागि नेपालमा हिन्दू राष्ट्रको बहस अघि बढाउनु, तर लोकतान्त्रिक व्यवस्था कायम राख्नु रणनीतिक रूपमा लाभदायक हुनसक्छ।

⸻

✅ भारतको प्राथमिकता नेपालमा स्थिरता, लोकतन्त्र, र चीनको प्रभाव सन्तुलनमा राख्नु हो।
✅ राजतन्त्र पुनर्स्थापनाले भारतका लागि दीर्घकालीन जोखिम निम्त्याउन सक्छ।
✅ हिन्दू राष्ट्रको बहस भारतका दक्षिणपन्थी शक्तिहरूलाई फाइदा पुग्न सक्छ, तर राजतन्त्र बिना नै।
✅ नेपालमा हिन्दू राष्ट्र सम्भावित भए पनि, संवैधानिक रूपले हिन्दू गणराज्य बनाउन सकिन्छ, जसले लोकतन्त्रलाई कायम राख्छ।

अन्ततः, नेपालमा राजतन्त्र फर्कनुको सट्टा हिन्दू राष्ट्रको बहस प्राथमिकतामा रहने सम्भावना बढी छ।