काठमाडाै : भोटेकोसी क्षेत्रमा आएको विनाशकारी बाढीपछि नेपालले तत्काल राहत, उद्धार र पुनर्स्थापनाको चुनौती सामना गरिरहेको बेला उत्तरी छिमेकी चीनबाट विभिन्न तहमा सहयोग अगाडि आएको छ। यो सहयोग केवल सरकार–सरकारबीच सीमित छैन। सरकार-सरकार, गैरसरकारी संस्था-गैरसरकारी संस्था र पार्टी -पार्टी  तहबाट समेत सहयोग र समन्वय देखिएको छ। यसपटक भोटेकोसी विपद्पछि चीनले परम्परागत मान्यता भत्काउँदै चौतर्फीरुपमा सहयोग गरिरहेको छ। सरकारी तथा गैर सरकारी, निजी र पार्टीगतरुपमा चीनले निरन्तर सहयोग अघि बढाएको छ। चीनले नेपाललाई चौतर्फी सहयोग प्रदान गर्दै आएको छ। विपद् व्यवस्थापन, राहत तथा मानवीय सहायता, विकास निर्माण, क्षमता अभिवृद्धिलगायत विभिन्न क्षेत्रमा चीनले नेपाललाई सहयोग गर्दै आएको हो ।

G2G : सरकार–सरकारबीचको प्रत्यक्ष सहयोग भोटेकोसी बाढीपछि चीनले नेपाल सरकारसँग प्रत्यक्ष समन्वय गर्दै आपत्कालीन राहत तथा उद्धारमा सहयोग अघि बढाएको छ। चीनबाट ५० टन राहत सामग्री, २० लाख अमेरिकी डलर नगद सहयोग, उद्धार तथा प्राविधिक टोली परिचालनलगायतका सहयोग उल्लेखनीय छन्। विशेषगरी बाढी तथा पहिरोबाट सडक, पुल र अन्य पूर्वाधारमा क्षति पुगेका बेला चिनियाँ पक्षबाट प्राविधिक सहयोग, उद्धारसम्बन्धी समन्वय तथा आवश्यक सूचना आदानप्रदानलाई पनि महत्व दिइएको छ। बाढीको जोखिम मूल्यांकन तथा पूर्वसूचना प्रणालीसँग सम्बन्धित हाइड्रोलोजिकल तथा स्याटेलाइट डेटा आदानप्रदान पनि यस्तो सहयोगको महत्वपूर्ण पक्ष हो। यसले चीनको नेपालप्रतिको सहयोग केवल तत्काल राहत वितरणमा मात्र सीमित नभई विपद् व्यवस्थापन, पूर्वतयारी र पुनर्निर्माणसम्म विस्तार भइरहेको संकेत गर्छ।

NGO to NGO : जनस्तरमा पुग्ने सहयोग चीनको सहयोगको अर्को महत्वपूर्ण आयाम गैरसरकारी संस्थाबीचको सहकार्य हो। चिनियाँ रेडक्रस लगायतका संस्थाहरूले नेपाली समकक्षी संस्थामार्फत राहत तथा मानवीय सहयोग अघि बढाएका छन्। भोटेकोसी बाढीपछि चिनियाँ रेडक्रसबाट करिब २ लाख अमेरिकी डलर बराबरको सहयोग नेपाली रेडक्रसको माध्यमबाट प्रभावित क्षेत्रमा पुर्‍याउने पहल भएको छ। सरकारको औपचारिक संयन्त्रबाहिर रहेका यस्ता संस्थागत सम्बन्धले विपद्का बेला राहतलाई स्थानीय तहसम्म छिटो पुर्‍याउन सहयोग गर्छ। यसले चीन–नेपाल सम्बन्धलाई सरकारी तहबाट मात्र नभई जनस्तर र नागरिक संस्थाबीचको सम्बन्धका रूपमा पनि विस्तार गर्छ। चिनियाँ रेडक्रस सोसाइटीले नेपाल रेडक्रस सोसाइटीलाई पनि महत्त्वपूर्ण राहत सामग्री पठाएको छ । नेपाल रेडक्रसले ती सामग्री बाढीपीडितको उद्दार, राहत र व्यवस्थापनमा प्रयोग हुने जनाएको छ।

Party to Party : राजनीतिक तहको सम्बन्ध चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टी ( सीपीसी) ले नेपालका विभिन्न राजनीतिक दलसँग नियमित रूपमा सम्पर्क, संवाद, भ्रमण, प्रशिक्षण तथा अनुभव आदानप्रदान गर्दै आएको छ। विपद्का बेला हुने मानवीय सहयोगसँगै यस्ता राजनीतिक सम्बन्धले दुई देशबीचको दीर्घकालीन समझदारीलाई थप संस्थागत बनाउने काम गर्छ। चीनले पार्टी–पार्टी सम्बन्धलाई जनता – जनता तथा कुटनीतिको एउटा महत्वपूर्ण माध्यमका रूपमा प्रयोग गर्दै आएको देखिन्छ। नेपालजस्तो बहुदलीय लोकतान्त्रिक मुलुकमा चीनले विभिन्न राजनीतिक शक्तिसँग सम्पर्क विस्तार गर्नु उसको नेपाल नीतिको महत्वपूर्ण विशेषता हो। चीनले यसपटकको विपदमा आफ्नो सहयोगको परम्परागत मान्यतालाई भत्काउँदै नेपाललाई हरेक तहबाट सहयोग गरिरहेको छ । सरकारी, गैरसरकारी र पार्टीगत तहबाट यसअघि कुनैपनि देशलाई चीनले यसरी सहयोग गरेको रेकर्ड छैन । नेपाल आफ्नो खास छिमेकी रहेकाले विपदमा परेकाबेला नेपालको दु:खलाई पनि आफ्नै दु:ख सम्झेर चीनले हर तरहले सहयोगको हात अघि बढाएको हो । बाढीबाट चीनमा पनि अपूरणीय क्षति भएकाबेला आफ्नो दु:खलाई विर्षेर भएपनि नेपालको घाउमा चीनले मलहम लगाउन खोजेको देखिन्छ । party to party सहयोग चीनको नौलो र बेजोड सहयोग मोडल हो ।

नेपालका हरेक पार्टीसँग निकट सम्बन्ध राखेर सीपीसी अघि बढ्न चाहान्छ । नेपाललाई चीनले कति महत्व दिएको छ भन्ने कुरा यसले दर्शाउँछ। पार्टी–टु–पार्टी माध्यमले चीन–नेपाल सम्बन्ध सुदृढ बनाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्दै आएको छ। यसले नेपाली राजनीतिक दलहरूलाई राज्य सञ्चालन तथा पार्टी व्यवस्थापनका क्षेत्रमा चीनको अनुभवबाट सिक्ने अवसर प्रदान गर्नुका साथै समाजका विभिन्न क्षेत्रका नागरिकबीच आदानप्रदान, सहकार्य र विकासका अवसर सिर्जना गर्नसमेत महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। पार्टी–टु–पार्टी माध्यमबाट हुने सहयोग चीनको नेपालसँगको सम्बन्धको एउटा विशिष्ट पक्ष हो, जुन चीनले अन्य धेरै मुलुकसँगको सम्बन्धमा विरलै प्रयोग गरेको देखिन्छ। यसले चीनले नेपालसँगको आफ्नो दीर्घकालीन मित्रता र द्विपक्षीय सम्बन्धलाई विशेष महत्त्व दिएको प्रमाणित गर्छ। भूकम्पका बेला होस्, कोभिड–१९ महामारीका बेला होस् अथवा मेलम्ची बाढीका बेला—चीनले नेपाललाई विभिन्न समयमा विभिन्न माध्यमबाट सहयोग गरेका उदाहरण छन्। अहिले भोटेकोसी बाढीपछि देखिएको सहयोग पनि त्यही निरन्तरताको अर्को कडीका रूपमा लिन सकिन्छ। भोटेकोसी बाढीपछि चीनबाट आएको सहयोगले एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिएको छ—नेपाल–चीन सम्बन्ध केवल व्यापार, सीमा र पूर्वाधारका विषयमा सीमित छैन; विपद् व्यवस्थापन र मानवीय सहयोग पनि यसको महत्वपूर्ण हिस्सा बन्दै गएको छ। त्यसैले भोटेकोसी बाढीपछि चीनको सहयोगलाई केवल कति राहत आयो र कति रकम दिइयो भन्ने हिसाबले मात्र मूल्यांकन गर्नु अपूरो हुन्छ। यसको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो—सरकारदेखि गैरसरकारी संस्था र राजनीतिक दलसम्म फैलिएको बहुआयामिक सम्बन्ध।

भोटेकोसी बाढीपछि चीनको सहयोगलाई ‘विपद्को समयमा छिमेकीको साथ’ मात्र नभई नेपाल–चीन सम्बन्धमा विकसित भइरहेको बहुस्तरीय सहकार्यको एउटा नयाँ अध्यायका रूपमा हेर्न सकिन्छ।