– प्रकाश आचार्य ।
आजको नेपाली अर्थतन्त्रको अवस्था बुझ्न स्वास्थ्य क्षेत्रको एउटा गम्भीर रोगसँग तुलना गर्दा चित्र अझ स्पष्ट हुन्छ—मधुमेह र उच्च कोलेस्ट्रोल। शरीरमा चिनी र बोसो अत्यधिक हुँदा पनि यदि ती सन्तुलनमा प्रयोग हुन सकेनन् भने शरीर बाहिरबाट सामान्य देखिए पनि भित्रभित्रै कमजोर बन्दै जान्छ। अहिले नेपाली अर्थतन्त्र पनि यस्तै दीर्घ र मौन रोगबाट ग्रसित देखिन्छ।
नेपालका बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूमा हाल इतिहासकै उच्च तरलता छ। तर यो तरलता अर्थतन्त्रका लागि शक्ति बन्नुको सट्टा बोझ बन्दै गएको छ। उत्पादन, उद्योग र रोजगारीतर्फ बग्नुपर्ने पैसा बैंकिङ प्रणालीमै थुनिएको छ। यो अवस्था खराब कोलेस्ट्रोल (एलडीएल) जस्तै हो—मात्रा धेरै, तर नसामा जमेर रक्तसञ्चार अवरुद्ध गरिरहेको।
जसरी एलडीएल कोलेस्ट्रोलले मुटु र मस्तिष्कघातको जोखिम बढाउँछ, त्यसैगरी निष्क्रिय तरलताले आर्थिक गतिविधि सुस्त बनाइरहेको छ। समस्या पैसाको अभाव होइन, पैसाको सही दिशा र उपयोगको हो।
मधुमेह भएको शरीरमा खाना प्रशस्त हुन्छ, तर पचाउने क्षमता कमजोर हुन्छ। आजको नेपाली अर्थतन्त्रमा पनि त्यही समस्या देखिन्छ। बजारमा पैसा भए पनि व्यवसायीहरू नयाँ लगानी गर्न डराइरहेका छन्। उपभोग घटेको छ, उद्योगहरू पूर्ण क्षमतामा चल्न सकेका छैनन्। यसले अर्थतन्त्रको मेटाबोलिज्म अर्थात् गति र आत्मविश्वास कमजोर भएको संकेत गर्छ।
अर्को गम्भीर समस्या भनेको बैंक र व्यवसायीबीचको विश्वास संकट हो। मधुमेहमा इन्सुलिन प्रशस्त भए पनि शरीरका कोषिकाले त्यसलाई ग्रहण गर्दैनन्। अहिले नेपाली अर्थतन्त्रमा पनि त्यस्तै अवस्था छ—बैंकसँग पैसा छ, तर व्यवसायी कर्जा लिन चाहँदैनन्; व्यवसायी चाहँदा पनि बैंक जोखिम लिन चाहँदैन।
यो अवस्था नै आर्थिक इन्सुलिन प्रतिरोध हो। नीतिगत अस्थिरता, कर प्रणालीको अनिश्चितता, कानुनी जटिलता र विगतका खराब कर्जाको अनुभवले यो अविश्वासलाई अझ गहिरो बनाएको छ।
उच्च कोलेस्ट्रोलमा बोसो नसामा जमेर रगतको बहाव अवरुद्ध गर्छ। नेपाली अर्थतन्त्रमा भने बारम्बार नीति परिवर्तन, कर तथा नियमको अनिश्चितता र प्रशासनिक झन्झट नै आर्थिक नसामा जमेको बोसो बनेका छन्। यसले पूँजीको स्वाभाविक बहाव रोकिरहेको छ।
अर्थतन्त्रको मुटु भनेकै उपभोग हो। तर हाल उपभोक्ताको खर्च गर्ने क्षमता घट्दो छ। रोजगारी अस्थिर छ, आम्दानीमा दबाब छ। यसले समग्र अर्थतन्त्रलाई कमजोर मुटुको धड्कन भएको शरीर जस्तै बनाइरहेको छ।
यस अवस्थाको समाधान औषधि जस्तै सतही नीतिगत घोषणाबाट सम्भव छैन। मधुमेह र उच्च कोलेस्ट्रोल दीर्घ रोग हुन्, जसलाई जीवनशैली परिवर्तनबाट मात्र नियन्त्रण गर्न सकिन्छ। त्यस्तै, नेपाली अर्थतन्त्रलाई पनि गहिरो संरचनात्मक सुधार आवश्यक छ।
नीतिगत स्थिरता र स्पष्टता, उत्पादनमुखी र निर्यात केन्द्रित कर्जा नीति, जोखिम बाँडफाँड गर्ने वित्तीय संयन्त्र, बैंक–व्यवसायी–सरकारबीच विश्वास पुनर्निर्माण तथा रोजगारी र आय सिर्जनामा केन्द्रित कार्यक्रम आजको आवश्यकता हुन्।
आजको नेपाली अर्थतन्त्र चिनी र खराब कोलेस्ट्रोल दुवै बढेको शरीर जस्तै अवस्थामा पुगेको छ। पैसा प्रशस्त छ, तर स्वस्थ रूपमा बगिरहेको छैन। समस्या तरलताको अभाव होइन, तरलताको गुणस्तर, दिशा र आत्मविश्वासको अभाव हो।
यदि समयमै सही उपचार गरिएन भने, जसरी मधुमेह र कोलेस्ट्रोलले बिस्तारै शरीरका महत्वपूर्ण अंगहरू नष्ट गर्छ, त्यसैगरी दीर्घ आर्थिक मन्दीले देशको उत्पादन, रोजगारी र भावी पुस्ताको सम्भावनालाई गम्भीर क्षति पुर्याउनेछ।
(अवकाशप्राप्त महासेनानी लेखक आचार्य कोहिनूर प्लाइउड इन्डस्ट्रिजका अध्यक्ष हुनुहुन्छ)
